Gulnor Pari

Davmoniy, chechanlikda dong qozongan xalq baxshilari tomonidan asrlar davomida sayqallanib kelgan xalq baxshilari adabiy tafakkuri durdonalaridan biri «To'rg'uli» gumroh dostoni bo'lib, bu turkumga mansub epik asarlar nafaqat o'zbek, balki aksariyat turkiy xalqlar o'rtasida ham keng tarqalgan. Binobarin, turkiy xalqlarning epik qo'shiqlari, ya'ni baxshilarning repertuarida To'rg'uli haqidagi an'anaviy syujetlarning turli-tuman to'plam hosil qilgan bahosiga ko'ra ikkinchisidan go'zal, bezagi badiiy talqinlari mavjudligi aniqlangan. Kelib chiqish tarixiga ko'ra qadimgi asoslari mushtarak negaga borib taqaluvchi bunday epik syujetlar motivlar tarqibi, obrazlar silsilasi va bir qancha ichki qonuniyatlar bilan o'zaro yaqinlikka, umumiylikka egadir. Shunday bo'lsa-da, har bir xalqning o'ziga xos badiiy tafakkuri va epik an'analarining ko'p asrlik taraqqiy etishi natijasida «To'rg'uli» eposining milliy versiyalari shakllangan. Ayniqsa, o'zbek folklorida bu epos Go'ro'g'li, Xasanxon, Avazxon, Nurali kabi personajlar nomi bilan bog'liq bir qator nasriy turkumliklar tarkibida keng ko'lamda rivojlanganlik, natijasida o'zbek «To'rg'uli» dostonlarining qariyb yigirma asardan iborat muhtasham tizimi yuzaga kelgan. Dostonchiligidan xabardor bo'lgan bu baxshichilik maktabining o'ziga xos epik an'analari va baxshilar badiiy mahoratlari kontekstida insho etilgan jarayonida esa mazkur syujetlarning turfa variantlari shakllangan. Filiolda O'zbek folklorrshunoslarning xalq ijodi asarlarining eng noyob durdonalaridan saqlab qolishdek sharafli va ayn paytda, g'oyat mashaqqatli mehnati tufali bebaho dostonlar, jumladan, «To'rg'uli» eposiga mansub ko'plab durdona asarlar yozib olingan bo'lib, ularning bevosita folklor ekspeditsiyalari chog'ida yozib olingan qo'lyozma nusxalari va audioyozqlari bugungi kunda O'zR FA O'zbek tili, adabiyoti va folklori institutining noyob ilmiy fondi — Folkor arxivida saqlanadi. Folkor ekspeditsiyalari chog'ida “To'rg'uli” dostonlarining o'zbek versiyasini tashqil etuvchi eng sara, shox asarlar Ertash Jumanbulbul o'g'li, Muhammadjon Humroyev o'g'li, Po'lkan shoir, Fozil Yo'ldosh o'g'li, Islom shoir Nazar o'g'li, Bexmurod Jo'raboy o'g'li, Zohir shoir Ko'chqor kabi baxshilar tomonidan ijro etilgan.