Mehrobdan chayon

Turkiston feodallarining keyingi vakili boʻlgan Xudoyorning oʻz xohishi yoʻlida dehqon ommasi va mayda hunarmand – kosib sinfini qurbon qilishi, mamlakat xotin-qizlarini istagancha tasarruf etishi, bunga qarshi kelguchilar tilasa kim boʻlmasin, rahmsiz jazo berishi roʻmonning mavzu'idir. Xudoyorning bu yoʻldagi birinchi istinodgohi boʻlgʻan ulamolar, ularning ichki-tashqi ahvoli, axloqi, madrasa va oila hayoti, ularning insoniy his-tuygʻulari va yolgʻiz ani ham sabosat¹ pardasi ostida sezilmas darajada yetkanlini mundarija sigʻdirgʻan qadar bayon qilinadir. Bular roʻmonning nomashhur – manfiy qahramonlari, ikkinchi tarafda mazkur qora kuchlarga qarshi «tuban» sinf – kambagʻallar, ularning xohliq tuzilishiga, qora kuch – ulamo alayhiga² chiqishi. Mehnatkash kambagʻallarning axloqi, sajiyasi, oilasi, turmishi va bir-biriga aloqasi, samimiyati. Albatta, men bu soʻnggʻi margʻub qahramonlarni oʻzbek tarixining hazmi koʻtargan qadar oʻz holicha olishga tirishdim. Ularning xon va ulamoga qarshi isyoni tabiiy – sharʼiydir. Chunki shundan ortigʻi soxta boʻlishi ustiga kitobxonning qadrini ham tushurar edi. Shu ikki sinf kurashini tasvir qilish vositasida xon harami, xotinlari, qirgʻizlar, tarixiy va etnogʻrafiy lavhalari oʻzbek hayoti, qiziqchiligi, tanqidchiligi, oʻzbek xotin-qizlari orasidagi isteʼdod, shoirlar, azkiyachilik va boshqa yana koʻp nuqtalarni qamrab olindi.