Koʻkboʻrilarning oʻlimi
Oʻzbek yozuvchilari millatimizga oʻz tarixini, shoshli ugʻmish- shidagi buyuklari va qahramonlarini tanitishda katta xizmat qildi. Navoiyni Oybek, Ulugʻbekni Odil Yoqubov, Boburni Pirimqul Qodirov romanlarida oʻqib, oʻrganib, bu organikmoddiy hayotgaini emas, balki aytish kerak, yaxshi yozilgan tari-xiy roman, millat ravnaqida bilgan tengdir. Romanlarimizdagi tarixiy mavzu soʻnggi ming yillik bilan cheklanmoqda. Undan u yogʻidagi, yaʼni qoraxoniylar, toʻqqizoʻgʻizlar, turk xoqonligi, gʻarblar, xunnular, shundaq, asli turklar, Choʻch xoqonli nomlarida – miloddan oldingi XII asrdan mi-lodnig II asrigacha kechgan zamonlardan hikoya quluvchi ksl ta-rixiy romanlarga uchkimimiz muxtoj, albatta. Shuni yaʼda gu-tib qiliishdagi romanlar berimiga eʼtibor. Maʼlumki, qabilalara tarixidan, koʻpchilik turk qomuni-gi, Turkman davlati deyilgan saltanat “Oʻrtaosiyoning mashhur islohotchisi” deya ulugʻlangan Toʻlin uroqochilanigi apar shaba-da davlati urnida 552-yilda qurildi. 630-yilgacha hukm surdi. Uz-qoqdagi aholida boʻlib, tishlar shahrini yodga oladi. Sharqiy turk qomunigi Markaziy Osiyoda oʻz hukmronligini oʻrnatgan, Xoqon Shobi davrida (609-619) Turk xoqonligi Suya imperiyasi bilan urushib, oʻz mustaqilligini saqlab qoldi. Xoqon Xelu (625–630) Xitoyga 10 marta hujum qildi, uning davrida xoqonlik qulaydi. Bunga qarshi aholi xuloton koʻtardi. 630-yilda Xitoy bilan boʻlgan urushda Turk xoqonligi yengildi. Sharqiy turk xoqonligi 50 yilga yaqin Xitoyga tobe boʻlib qoldi. Xoqon Bulgʻut va Tukuchuk qoʻmondon boʻlgan, mustaqillikni koʻlga kiritganlar” (OʻSZ, 1-jild, 365-bet). Hudi ana shu yillar – mustaqilma boʻlib qolish, tutunuk- largi erk uchun kurashlar, fojeali taqdir, ekandikka yaxshini davri boʻlgan. Turkiyaning milziy davlatiining ishi tiklan-ishi si boʻlgan turk irqini Yoʻqomb chizishdan saqlab qoliniga chi tugʻrisida soʻzuchi Nihol Otsiz ikki roman bitgan. Birinchi-si – “Koʻkboʻrilarning oʻlimi” (1946). Bu romanda ikkiga boʻlin-gan Turkxonning Milotchi, Yanashlarning milodiy sharofi dey-ilgan doraning buzluqi, ul Turk Xoqonligi, haqlida 439-dan chin, uning oʻqdagi ustalik bilan taxta chiqqani, chin manfaʼa-darida Xelu, Kelu deyilgan shu urushok, Qora Qogʻonning sa-vashda yengilib, ulusi bilan birga asir holida yegib ulgasiga.