QORA HAYQAL

Qabrtoshlar oʻrnatilgan xizmatini koʻrsatuvchi "Genrix Krol va uning oʻgʻillari" firmasi idoraviy oftobdan obdan qidirilgan. Hozir 1923 yilning aprel oyi, ishlar silkim ketyapti. Bahor yaxshi keldi, savdo ham qizigan, zararga boʻlsa-da, mahsulot sotyapmiz, ammo na iloj – oʻlim shafqatsiz, unga chap berib boʻlmaydi, uni quyitosh yoki marmardan yasalgan qabrtoshlarni, qarzadorlik hisi juda ortib ketganda yoki qolayotgan meros shunga arzirli boʻlganda, har tomoniga ishlov berilgan qora shved granititsiz tasavvur qilib boʻlmaydi. Kuz va bahor – dafn marosimi anjomlari savdosi bilan shugʻullanuvchilar uchun ayni mos mavsum: yoz va qishga qaraganda koʻproq odam oʻladi, juda insoniyat koʻch zahrasini tamom boʻladi, bahorda esa bu qachon xata uynoʻnadi va zaif tortib qolgan vujudni, kuchli alanga shamni eritganidek, yeb bitiradi. Har holda, Libermanlarmiz orasida eng gʻayratlisi, shahar qabrtoshida ishlovchi toʻrtkov ham shunday fikrdaydi. Uning gapi – gap: qari sakson yoshda, oʻn mingdan ziyod oʻliklar qabrtoshini oʻrnatgan tuvashtian komission toʻlovlardan daryo boʻyida bogi va ichida gulmohi bilangidek suyagi yuruvchi hovuzi bor oʻn ham sotib olgan. Goʻrkovlik uni faylasuf penistaga aylantirdi. U yomon koʻradigan yagona narsa – shahar krematoriysi. Krematoriy – gʻirrom raqobatchi. Biz ham uni uncha xushlamaymiz – kutildan soqqa qilolmaymiz. Soatga qarayman. Kun yarimlashga oz qolib, butun shaba ekanni hisobga olsak, ish kunimiz yakunlasa ham boʻladi. Yozuv mashinkasining qogʻozini yondim, kataloglarni koʻpaytirish uchun foydalaniladigan "Presto" apparatini parcha ortiga qoʻydim, tosh nusxalarni yigʻishtirdim, halok boʻlgan askarlarga qoʻyilgan yodgorliklar va badiiy bezak berilgan qabrtoshlarning fotosuratlarini fiksajdan oldim. Firma hisobchisi, rassom, reklama xodimi – hammasi oʻzim.