ULUG'BEK XAZINASI

Bu zafar tafakkur otnining oʻrnidan illoh uchun vergil tarkibning oʻzi yetarlidir. Bir vaqlar qarzotola Ulugʻbekning fotoli oʻlmidan keyin izsiz yoʻqolgashur Ulugʻbek kutubxonasi toʻgʻrisidagi kichik bir maʼlumot oʻqiganidm. Unda bu kitoblar Ulugʻbekning qotillari tomonidan yoʻq qilib yubo-rilmaganligi, balki uning shogirdlari tomonidan Samarqanddan olib chiqib ketilib, Urgut togʻlariga yoki Shahrisabz yaqinidagi bir gʻorga yashirilganligi taʼkid qilinadi. Maqola talay oʻquvchilarda fikr uygʻotib, yangi dalillar keltirildi, turli afsona-lar nashr qilindi. Baʼzi xatlarning mualliflari hatto kitoblar koʻmilgan joyning ehtimolga yaqin oʻrnini ham keltirishdi. Ulkan kutubxonaning (taxminan 15 ming jilddan iborat, bu oʻsha davr uchun hayratomuz raqam) izsiz yoʻqolishi mumkin emasligi ha-qidagi fikrning oʻzi anchayin asosli koʻrinar tasavvurini asos-lardi. Respublika Fanlar akademiyasi kutubxonani izlab topish uchun kichik ekspeditsiya hozirladi, talay tadqiqotlar ham topildi. "Mening ongimda esa sarguzasht qissa tugʻila boshladi. Men halidan kutubxonani qutqarish gʻoib qismashgacha Ulugʻbek shogirdlarining bu yerga yashirincha kirib kelishlarini, “Koʻrar-dim” saroy toʻpoloni, doyuqarak yigitlar ortidan tushayotgan qiy-qiruvlarni tasavvur qilardim, olar dupurlari va qichqiriq jarang-eshitilardi. Imkoni boricha tarixiy materiallarni oʻrganib, Samar-qandga yoʻl oldim. Goʻri Amir va Ulugʻbek madrasalarining gʻira-shira, nim qorongʻu yoʻlaklarida kezdim, atoqli riyozot-chi Qozizoda Rumiy va Ulugʻbek navbatdagi talabalriga saboq aytgan mashhur madrasaning ulkan yarim vayrona xonasida oʻzga choʻmadim. Necha dafʻa bu buyuk rasadxona xarobalarida til-roq va hayajon bilan koʻzdan kechirdim. Endi meni Ulugʻbek ob-razi – uning yuzi, saʼyi harakati mutaashsh til qilaradi. Koinot sirlarini anglab yetgan bu buyuk inson nechun oʻzini butun borligʻi ila ilmga baxsh etmadi? Toju taxt uchun kurash naqadar behuda ishligini nega tushinib yetmadi? – degan va keyinchalik kitobda Ali Qushchi tomonidan bayon qilingan fikrlar hol jonimga goʻymasdli. Sarguzasht qissa haqidagi fikrdan voz kechib, katta tarixiy potlotno ustida oʻz bokay boshladim.