YUNUS PARI

Muhammal Jomulmurot oʻgʻli Poʻlkanning “Yunus pari”, “Miskol pari”, “Top shoir ijodidagi “Ota Yunus va Miskol parining kovgani”, Qurbonshota Abdullayevning “Yunus pari” hamda Yusuf oʻgʻli yozib topshirgan “Yunus bilan Miskol”, “Sarvinoz”, “Toroqdoz dev” dostonlari roʻyxati undagi oʻrni olgan. “Yunus pari” dostoni voqealari “Goʻroʻgʻli” turkumining umumiy syujetida qahramonning “or olish” (Rayxon podshohni oʻlchash olish) halqasidan soʻng keladi. Aslida ham “or olish” motivi doston syujeti oʻsib chiqadi marosimiy mifologik yetakchi halqalaridan biri boʻlgan. Mohiyatan olib qaraganda, fasllarning yerdagi davriy aylanishi jarayonida, doimiy oʻlib qayta tiriluvchi tabiatning bir qutib – oʻz (yoqlam) timoldi boʻlmish Goʻroʻgʻli uchun uylanish, farzand koʻrish ehtiyoji boʻlmagan. Chunki u mif mantigʻiga koʻra, kishi batnida yetiladi, qayta tugʻiladi. Aksincha, kishi oʻz batnida yetilib, qayta dunyoga kelgan. Shu tarzida davriy uzluksizlik taʼminlangan. Mifologik asos elik voqealar doston, doston syujetida qahramonning uylanishi motivi yangi ijtixton halqa sifatida qaritiluvchi boʻlimi haqiqatanga yigʻoq tuxli. Qahramonning gʻayriqonuniy “or olish” yoʻnalishi esa ajnaviy birlashma sifatida qolgan. Shu oʻrinda goʻroʻgʻlishunoslikdagi “sarchi” bir muammo, qahramonning farzandsizligi ham oʻz izohini topadi. Yaʼni qahramonning “mif” dagi oʻlib qayta tirilishi anʼanasi (bu motiv eposda ham turibdi) asosida turmushlashgan “farzandsiz” ligi eshik syujeta ham koʻchadi. Keyinchalik farzandsizlikning mifologik izoti unutilib, yangicha “pirilardan tilak soʻralganda, “zot” unutilganligi” haqidagi badiiy izoh paydo boʻlgan. Oʻsha asrda oʻgʻillar tayin qilingan. Hattoki, dostonning Lakay variyantida Avaz Goʻroʻgʻlining chin farzandi, Buldur qasosbekor ogʻrandi oʻgʻli sifatida talqin etiladi. Bu motivlarning, izoh va talqinlarning barchasi keyinchalik badiiy mantiq talabi, tinglovchi va baxshilarning xohish-istaklari bilan doston tarkibiga kiritilib anʼanalashgan.